भारतको भ्याक्सिन कूटनीति « Khabarhub

भारतको भ्याक्सिन कूटनीति



भारतले कोभिड भ्याक्सिनको आपूर्ति सुरु गरेको छ र त्यो उसको छिमेकी देशबाट भएको छ । यसले भारत ‘छिमेक पहिलो’ नीतिप्रति प्रतिबद्ध रहेको कुरा दर्शाउँछ । यसले भारत स्वतन्त्र हुँदा एसिया र अफ्रिकामा स्वतन्त्र भएका देशसँग विकास र साझेदारीमा सहकार्य गर्ने तत्कालीन लक्ष्य पनि सम्बोधन गरेको छ ।

विकासका लागि शान्तिपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक हुन्छ । भारतको ‘ग्लोबल भिजन’ साकार पार्न स्वास्थ्यजस्ता क्षेत्रमा सहकार्य हुन आवश्यक छ ।

भारतीय प्रविधि र आर्थिक सहयोग कार्यक्रम

सन् १९९० को दशकको अन्त्यसम्म पनि भारतको अर्थतन्त्र पूर्णरूपमा अन्तर्राष्ट्रिय सहायतमा निर्भर थियो । यस दशकमा भारतले लिएको आर्थिक सुधारको नीतिसँगै भएको आर्थिक प्रगतिले उसलाई वैदेशिक सहायता गर्ने देशको रूपमा खडा गरेको छ ।

चीनबाट उत्पति भएको कोभिडसँगै आएको महामारीपछि भएको आर्थिक संकटको बाबजुद भारतले करिब १५० देशमा स्वास्थ्य सहायता पुर्‍याएको छ ।

यस्तो प्रयोग गर्न तयार भएपछि विश्वभर नै भ्याक्सिन वितरण गर्ने वाचा भारतले गरेको छ । गएको संयुक्त राष्ट्रसंघीय सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले ‘मानवीय संकट सामना गर्न भ्याक्सिन उत्पादन र वितरण क्षमताको प्रयोग गर्ने’, घोषणा गरेका थिए ।

उदाहरणका लागि, भारतीय प्रविधि र आर्थिक साझेदारी कार्यक्रम (आईटीईसी) ले भनेको थियो, ‘दुई पक्षीय सम्बन्ध आपसी चासो र अन्तरनिर्भरता बढाउने लक्ष्यका साथ मात्रै होइन, गहिरो आर्थिक साझेदारी निर्माण गर्ने लक्ष्यसहित हुनुपर्छ । एकीकृत र काल्पनिक विदेश नीतिका लागि प्राविधिक र आर्थिक सहकार्य आवश्यक हुन्छ ।’

अपेक्षा गरेअनुसार नै चीनले भ्याक्सिन कूटनीतिमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेको छ र उसको सिनोभ्याक धेरै देशमा आपूर्ति पनि भएको छ । चीनलाई भ्याक्सिन कूटनीतिमा आबद्ध हुन निकै आवश्यक छ जसका माध्यमबाट विश्वभर नै भाइरस र महामारी फैलिनुमा चीन जिम्मेवार रहेको भन्ने मान्यताबाट पार पाउनु छ ।

आईटीईसी सन् १९६४ मा नयाँ स्वतन्त्र देशलाई प्राविधिक सहायता दिने उद्देश्यका साथ स्थापना भएको थियो ।

समय बित्दै जाँदा आईटीईसी आज भारतीय विदेश नीतिको एक अभिन्न अङ्गको रूपमा विकास भएको छ । यसले भारतीय सफ्ट पावरको काम गरेको छ । आईटीईसी भारतीय सरकारको पूर्ण आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित छ ।

भारतको भ्याक्सिन निर्माणको क्षमता

कोभिड विरुद्धको लडाइँ जारी छ । विश्वकै ठूलो भ्याक्सिनेसन क्याम्पेन अघि बढाउन भारतले आफूले उत्पादन गरेको दुई प्रकारको भ्याक्सिन, कोभ्याक्स् र कोभिड्शेड भारतभर वितरण गरिसकेको छ । भारतले बङ्गलादेश, भुटान, माल्दिभ्स्, नेपाल र सिसिलीमा पनि भ्याक्सिन वितरण सुरु गरेको छ ।

श्रीलंका, अफगानिस्तान र मौरिससमा वितरण गर्ने क्रममा छ । सन् २०२० मा जब दक्षिण एसियामा महामारी सुरु भयो, तब भारतले त्यसबेला नै भ्याक्सिन कूटनीति सुरु गरेको थियो । भारतले रेमेडिसिविर, प्यारासिटामोल, मास्क, पञ्जा, पीपीई सुट र उपचारमा आवश्यक अन्य स्वास्थ्य सामग्री छिमेकी देशमा आपूर्ति गरेको थियो । यस्तै, भारतले छिमेकी देशका स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि गर्न विभिन्न चरणमा प्रशिक्षण कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरेको थियो ।

गुणस्तरीय, सस्तो र सहज आपूर्ति गर्न सकिने हुँदा भारतले उत्पादन गर्ने भ्याक्सिन विश्वभरका देशले माग गरिरहेका छन् । विश्वस्तरमा भ्याक्सिन वितरणका लागि भारतले तत्परता देखाउँदा आईटीईसीले रेखाङ्कित गरेको आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गरेको छ ।

यसका अतिरिक्त रसियाको स्पुतनिक भ्याक्सिन पनि परीक्षणपछि भारतमै उत्पादन हुँदैछ । फाइजर भ्याक्सिनले भारतको औषधि नियामक निकायको मञ्जुरी पर्खिरहेको छ । भ्याक्सिनको आगमनसँगै भाइरस र महामारीसँग जुध्न सहयोग पुग्ने विश्वास लिन सकिन्छ ।

चीनको सुस्त र अपारदर्शी व्यवहारका कारण विषयान्तर गर्ने उसको नीतिमाथिको पर्दा हटिसकेको छ । उसले कोरोना भाइरस उत्पतिको विषयमा एक अनुसन्धान गर्दै अन्य देशबाट उत्पति भएको भन्ने आरोप लगाउन खोजेको थियो ।

अन्य भ्याक्सिन भण्डारण गर्न ‘अल्ट्रा–लो’ भण्डारण क्षमता र चिस्यानको सुविधा भएको स्थान हुन आवश्यक हुन्छ । विकासशील देशका लागि यो अतिरिक्त भार हो । भारत सरकारले अनुदानमा भ्याक्सिन विवरण गर्दैगर्दा केही देशले सिरम इन्स्टिच्युट र भारत बायोटेक कम्पनीबाट उत्पादित थप भ्याक्सिन खरिद गर्ने प्रयास पनि गर्दैछन् ।

भ्याक्सिन कूटनीतिमा पछि पर्दै चीन

अपेक्षा गरेअनुसार नै चीनले भ्याक्सिन कूटनीतिमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेको छ र उसको सिनोभ्याक धेरै देशमा आपूर्ति पनि भएको छ । चीनलाई भ्याक्सिन कूटनीतिमा आबद्ध हुन निकै आवश्यक छ जसका माध्यमबाट विश्वभर नै भाइरस र महामारी फैलिनुमा चीन जिम्मेवार रहेको भन्ने मान्यताबाट पार पाउनु छ । भाइरस फैलिनुमा चीन दोषी रहेको सम्पूर्ण विश्वले थाहा पाइसकेको छ । चीन आफ्नो गल्ती लुकाउन असमर्थ भएको छ ।

कोरोना भाइरस उत्पतिको विषयमा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले वुहानमा खोजविन गर्न खोज्दा चीनले अनुमति दिएन । जसले गर्दा भाइरस चीनबाट नै फैलिएको हो भन्ने तर्कमा थप आधार मिलेको छ ।

चीनको सुस्त र अपारदर्शी व्यवहारका कारण विषयान्तर गर्ने उसको नीतिमाथिको पर्दा हटिसकेको छ । उसले कोरोना भाइरस उत्पतिको विषयमा एक अनुसन्धान गर्दै अन्य देशबाट उत्पति भएको भन्ने आरोप लगाउन खोजेको थियो ।

सिनोभ्याक भ्याक्सिन पाउने प्रमुख देशमा ब्राजिल र इण्डोनेसिया रहेका छन् ।

भ्याक्सिन कूटनीतिले विभाजन

भ्याक्सिन कूटनीतिका कारण सार्वजनिक तहमा विकसित र विकासशील देशबीच विभाजन आएको छ । कोभिड महामारीसँग जुध्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले प्रशंसनीय काम गर्न नसक्दा उसले भ्याक्सिन वितरणको सवालमा विकसित देशले आफूसँग सहकार्य नगरेको आरोप लगाएको छ । विकसित देशले वितरणमा सहकार्य नगर्दा बाँकी विश्वमा भ्याक्सिन पुर्‍याउन समस्या भएको उसको जिकिर छ ।

चीनले आठ लाख डोज भ्याक्सिन फिलिपिन्स र म्यानमारलाई अनुदानमा दिने घोषणा गरेको छ । चीनको साझेदार देशका रूपमा रहेको कम्बोडियाले चीनबाट भ्याक्सिन अनुदानमा प्राप्त गरेको थियो । उसले थप भ्याक्सिनका लागि भारतसँग आग्रह गरेको छ ।

औषधि उत्पादकले व्यापारिक नाफालाई प्राथमिकता दिएको भन्ने आरोप विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले लगाएको छ । धनी देशसँगको सहमति र सहकार्यमा औषधि उत्पादक कम्पनीहरूले भ्याक्सिन उत्पादन गरेको र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले समर्थन गरेको कोभ्याक्स उत्पादनमा उनीहरूले सहयोग नगरेको उसको आरोप छ ।

यसले गर्दा गरिब देशहरू, जसले आफैँ भ्याक्सिन खरिद गर्न सक्दैनन्, समस्यामा पर्न सक्ने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन बताउँछ । कोभ्याक्सले सन् २०२१ को अन्त्यसम्ममा दुई बिलियन भ्याक्सिन सबै सदस्य देशलाई बाँड्ने लक्ष्य लिएको छ ।

स्पष्टरूपमा, जनवरी १६ मा सुरु भएको भ्याक्सिनेसन कार्यक्रमपछि भ्याक्सिनको माग आन्तरिक बजारमा बढ्न सक्ने कुरा दृष्टिगत गर्दै भारत सरकारले पर्याप्त भ्याक्सिन राखेको छ । थाइल्यान्डले सिनोभ्याक भ्याक्सिनको दुई मिलियन डोज खरिद गरिसकेको छ ।

अर्कोतर्फ, भ्याक्सिन कूटनीतिबाट भारतले फाइदा उठाएको छ । भारतले हालैका दिनमा छिमेकी देशमा भ्याक्सिन आपूर्ति गर्दै आपत पर्दा उद्धारका लागि तत्पर रहेको सन्देश दिएको छ । चीनले दक्षिण एसियामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै गरेको अवस्थामा भारतले भ्याक्सिन कूटनीति प्रयोग गर्दै चीनलाई यो क्षेत्रबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरेको बुझ्न सकिन्छ ।

चीनले आठ लाख डोज भ्याक्सिन फिलिपिन्स र म्यानमारलाई अनुदानमा दिने घोषणा गरेको छ । चीनको साझेदार देशका रूपमा रहेको कम्बोडियाले चीनबाट भ्याक्सिन अनुदानमा प्राप्त गरेको थियो । उसले थप भ्याक्सिनका लागि भारतसँग आग्रह गरेको छ ।

(ओआरएफका भिजिटिङ फेलो चक्रवर्तीको यो लेख जनवरी २२, २०२१ मा ओआरएफ वेबसाइटमा प्रकाशित छ । यो लेख खबरहबका लागि पुरुषोत्तम पौडेलले भावानुवाद गरेका हुन् ।)

प्रकाशित मिति : १४ माघ २०७७, बुधबार  ८ : १६ बजे

पोखरा महानगरमा कलमको अग्रता बढ्यो : धनराज तीन हजार मतले अगाडि

काठमाडौं– पोखरा महानगरपालिकाको मतगणनामा गठबन्धनबाट एकीकृत समाजवादीका मेयर उम्मेदवार धनराज

राजविराज नगरपालिकामा जसपा विजयी

सप्तरी– राजविराज नगरपालिका मेयरमा जनता समाजवादी पार्टीका भीमराज यादव निर्वाचित

खडक नगरपालिका मेयरमा माओवादीका जयप्रकाश विजयी

सप्तरी– सप्तरीको खडक नगरपालिकाको मेयरमा नेकपा माओवादी केन्द्रका उम्मेदवार जयप्रकाश

भरतपुर महानगरमा रेनु दाहाल चार हजार मतले अगाडि

काठामडौं– भरतपुर महानगरपालिकामा नेकपा (माओवादी केन्द्र) बाट मेयरकी उम्मेदवार बनेकी

आज २०७९ साल जेठ ६ गते शुक्रबारको राशिफल

काठमाडौँ – आज २०७९ साल जेठ ६ गते शुक्रबार। ज्योतिष