जनताकै मत लिएर जनमुखी नबनेका राजनीतिक दल « Khabarhub

जनताकै मत लिएर जनमुखी नबनेका राजनीतिक दल



राजनीतिक परिवर्तन, प्रजातान्त्रिक आधार पृष्ठभूमि :

साँचो अर्थमा २०१७ सालको राजनीतिक ‘कू’ पछि बन्दी जीवन, २०२७ सालपछि प्रवास निर्वासन कालमा विपीलाई नेपालका राजाविरुद्ध प्रयोग गर्ने भारतीय मनोकांक्षा थियो । तर त्यो अभिष्ट कहिल्यै पूरा भएन ।

निर्वासनमा बसेका विपीलाई भारतीय शासकबाट के कति दवाव र पीडा पुर्‍याइए होला ? अहिले अनुमान गर्दा पनि आंग सिरिंग हुन्छ ।

भारतभित्रै शासनमा एकाधिकार कायम गरी प्रजातान्त्रिक अभ्यासलाई बन्धक बनाउन उद्दत नेतृ इन्दिरा गान्धीको प्रयास छिमेकी मुलुकका लागि कम चुनौतीपूर्ण र कहालिलाग्दो थिएन । तर नेपालको आन्तरिक राजनीतिक मामिलामा विदेशी शक्ति हावी हुने घटनाका कुरामा विपी सहमत थिएनन् ।

२००७ सालको दिल्ली सम्झौताको अवस्था पीडादायी राजनीतिबाट विपीजस्ता देशभक्त र राजभक्त परिपक्व थिए । विदेशी प्रभावको भोगाइबाट गुज्रेर आएका नेता विपीलाई नेतृ गान्धीको कुनै दवाव स्वीकार्य भएन । बरु भारत छाडी नेपालमा फर्किन चाहे ।

विपी सधैँ आफू केही होइन, म जनताको छोरो हुँ । मातृभूमि ठूलो हो, सार्वभौम नेपालको अस्तित्व विश्वमा छुट्टै देशको रुपमा हुनु पर्दछ भन्ने धारणामा विपी दृढ थिए । विपीले भारत प्रवासमा बसेर नेपालको सुरक्षा सम्भव नभएको स्पष्ट देखे । उच्च विचारका धनी तथा स्वाभीमानी विपीले नेपालका पञ्चायतका हिमायती शासकहरुले आफूमाथि लगाएका जघन्य आरोप र मृत्युदण्डसम्मको सजाय बिर्से ।

राजाले विपीको भावना बुझ्ने र राजनीतिक सहकार्य गर्ने आत्मविश्वास बोकेर प्रवास त्यागेर मेलमिलापको नारासहित २०३३ साल पौष १६ गते देश फर्किए । तर राजाले विपीको उद्देश्यमा ध्यान दिएनन् र शासकीय त्रुटीमाथि त्रुटी भइनै रह्यो ।

विपीको नेपाल आगमनपछि प्रतिबन्धित राजनीतिक दलहरुको गतिविधिमा एकाएक बढोत्तरी हुनथाल्यो । पाकिस्तानमा प्रजातान्त्रिक नेता तथा प्रधानमन्त्री जर्दारी अलिभुट्टोलाई सैनिक कुबाट फाँसीको सजाय दिइयो । पाकिस्तानी सैनिक शासकले दिएको मृत्युदण्ड सजाय नेपालमा ठूलो निहुँ बन्यो ।

पाकिस्तानी निरंकूशता विरुद्धको राजनीतिक अभियानलाई नेपाली विद्यार्थीले राजधानीका सडकमा उतारे । पञ्चायती राजनीति नराम्ररी प्रभावित भयो । फलत: २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलन परिवर्तनको जग बन्यो ।

यो आन्दोलनले निरंकूश एकाधिकारी राजतन्त्र नेतृत्वको पञ्चायती व्यवस्था राम्ररी हल्लियो । राजनीतिक कुबाट स्थापित पञ्चायती व्यवस्था २० वर्ष २०३६ मा नै जरा हल्लिएको रुख भएर २०४६ सालसम्म बाँच्यो ।

राजनीतिक आन्दोलन सफलताका कारक तत्वहरु :

नेपाली जनता सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाको निरन्तरता वा बहुदलीय पद्धतिमा रुपान्तरण भन्नेसम्मको राजनीतिक निर्णयको अधिकारमा पुगे । २०३७ सालको जनमत संग्रहले एकातिर राजाको निर्दल र अर्कोतिर विपीको बहुदल रोज्ने राजनीतिक निर्णयमा सहभागी हुने अवसर पाए ।

विपीकै अगुवाइ र सिद्धान्तमा आधारित भएर निरंकूश राजतन्त्रमा पहिलो पटक जनमत संग्रह भयो । प्रजातान्त्रिक जनमत संग्रहमा भाग लिने अवसर नेपाली जनताले पाए र जितहार मात्र ठूलो होइन मताधिकारमा सफल भए ।

यद्यपि सत्ता, शक्तिको चरम दुरुपयोग वा उपयोगबाट पञ्चायती व्यवस्था विजयी र बहुदल पराजयी गराइयो । विपीले जनादेशको सम्मान भन्दै, प्रजातान्त्रिक अभ्यासमा मुलुक प्रवेश भएकोमा खुशी व्यक्त गरे । जनमत संग्रहको अधिकार दिएकोमा राजालाई धन्यवाद दिए ।

प्रजातान्त्रिक अभ्यासको जनमत संग्रह विश्व समुदायका लागि अनुपम उदाहरण बन्यो । राजनेताको उच्चाइमा विपी स्थापित भए । यद्यपि विपीले पञ्चायतका कुनै चुनावमा प्रतिबन्धित पार्टीले अभ्यास गर्न नसक्ने दोहोराइरहे ।

दलीय राजनीतिमा छद्म खेलका प्रभावहरु :

सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाले जनमत संग्रहबाट अनुमोदन पायो । राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य चुनाव जनताले प्रत्यक्ष चुन्ने पद्धतिमा लगियो । प्रजातान्त्रिक अभ्यास शुरु भएकोमा नेपाली कांग्रेस तथा अन्य केही राजनीतिक शक्तिका नेताहरु सामूहिक तथा एकल रुपमा चुनावी पद्धतिका कारण पञ्चायत प्रवेश गरे ।

कतिपयले प्रतिबन्धित पार्टीकै माध्यमबाट २०३८, २०४३ सालका राष्ट्रिय र स्थानीय पञ्चायती चुनावमा दलहरुको देखिने समर्थन वा अप्रत्यक्ष संलग्नता रह्न थाल्यो । कतिपय राजनीतिक पार्टीहरु जनपक्षीय उम्मेदवार उठाउने र जनताको विश्वास लिएर तिनलाई जिताउने अभियानमा होमिए ।

भूमिगत शैलीमा पार्टीका बफादार, विश्वासी केही जुझारु युवायुवतीहरुले पार्टीकै निर्देशनमा पञ्चायती चुनावसमेत लडे । जनमतप्रति विश्वस्त भएका कारण पञ्चायती सर्त पूरा गरेर जनपक्षीय उम्मेदवार खडा गरे । चुनावलाई माध्यम बनाएर जनताबीच जानु पार्टीहरुको प्रमुख बाध्यता थियो ।

पञ्चायती व्यवस्थाका बफादार र सुधारक कार्यकर्ता वा नेताको अभिनय गरेर छद्म रुपमा जनताका बीच भूमिगत पार्टीको आधारभूमि स्थापित गर्न राजनीतिक पार्टीको अस्तित्व जोगाउने र जीवनमरणको सवाललाई अभ्यासमा उतार्ने प्रतिबन्धित पार्टीहरुको काम थियो ।

पार्टी राजनीति सफलताका संकेतहरु :

पञ्चायत कालमा सीमित राजनीतिक स्वतन्त्रताको फाइदा उठाउने, जनास्था बढाउने काम राजनीतिक पार्टीहरुले पञ्चायती चुनावको अभ्यासबाट तीव्र पारेका थिए । निरंकूश भनिएको राष्ट्रिय पञ्चायतलाई जनतासमक्ष आवाज पुराउने माध्यमका रुपमा प्रयोग गर्न राजनीतिक दलहरु प्रतिस्पर्धासाथ लागि परेका थिए ।

पार्टीको सहयोगी भूमिकामा स्वतन्त्रताको वकालत गर्न चुनाव पद्धति उपयोग बढी सफल सावित भएको थियो । राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यमार्फत नेपाल बनाउने राजनीतिक भावी दृष्टिकोण जनसमक्ष पुराउने र अन्तर्राष्टिय मूल्यमान्यता कायम गर्ने बाटोमा पार्टीहरु खुलेर लागेका थिए । यसरी राजनीतिक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न चुनावबाट जनताको मतदानको सहयोग लिन पुगेका थिए ।

पञ्चायती चुनावमा जनपक्षीय उम्मेदवारहरुको गाउँ शहर प्रवेशको लहरले देश नै जुरुक्क उठाइएको थियो । पार्टीका उम्मेदवारलाई जनताले जिताएर राष्ट्रिय पञ्चायतमा पठाउने हरसम्भव प्रयत्न गर्दथे । कतिपय उम्मेदवार हरेक हत्कण्डालाई चिरेर प्रतिपक्षको रुपमा जितेर राष्ट्रिय पञ्चायतमा पुग्दथे ।

यसरी चुनावी माध्यमबाट भूमिगत राजनीतिलाई खुला रुपमा जनतामा स्थापित गर्न, गराउन नेपाली राजनीतिक दलहरु सफल हुँदै गएका थिए । निरंकूशताको पकडको व्यवस्थामा पनि राष्ट्रिय पञ्चायतमा पुगेका ती रापंसहरुले देशका जल्दाबल्दा राष्टिय, अन्तरराष्टिय सवाल तथा जनजिविकाका मुद्दाहरु निर्धक्कसाथ उठाउने हिम्मत गर्दथे ।

आफ्नो वैयक्तिक जीवन र घरपरिवारलाई समेत जोखिममा पारेर पनि राजाको नेतृत्वको पञ्चायती सरकारलाई आच्छु आच्छु पार्दथे ।

राजाको सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाका चुनावहरु प्रतिबन्धित राजनीतिक पार्टीलाई गाउँघरमा उतार्न, जनताका सहयोगीमा चिनाउन, स्थापित गर्न मुख्य माध्यम बने । यो जनचेतना र अधिकारमुखी आन्दोलन पञ्चायती व्यवस्था नढलेसम्म नै निरन्तर चल्यो ।

त्यतिबेला जनतालाई लाग्दथ्यो, राजनीतिक पार्टीहरु कहिले फुक्का होलान् ? सबै राजनीतिक पार्टी तथा तिनका नेता, कार्यकर्ताहरु अति इमानदार छन् । तिनले हाम्रा दुखका दिन अवश्य हटाइ दिने छन् ।

यिनै अपेक्षासाथ कछुवा गतिमा बढेको वा घिस्रीरहेको राजनीतिक गतिविधिलाई एकाएक छलांग मार्दै २०४६ सालमा जनता, अन्तर्राष्द्रको समर्थन जुटाएर बहुदलीय शासन पद्धतिको पक्ष र पञ्चायती व्यवस्थाको विरुद्धमा राजनीतिक पार्टीहरुले सडक कब्जा गरे, शहर भरे, अन्तिम आन्दोलन गरे ।

दर्जनौँ युवायुवतीले जीवन अर्पण गरे र पञ्चायतलाई घुडा टेकाइ छाडे । राजाबाट चालिएका पञ्चायती व्यवस्था बचाउने हर प्रयास विफल भए । उनीलाई वैदेशिक सहयोग र समर्थन नहुँदा अन्तत एक्ला परे । यसरी ३० वर्षे पञ्चायती व्यवस्था राजाकै घोषणाबाट २०४६ चैत्र २६ मा ढल्यो ।

पार्टी राजनीति, बेलगामी अराजकता, आपसी द्वन्द्वका संकेतहरु :

पञ्चायतको अवसानसंगै प्रतिबन्धित राजनीतिक पार्टीहरु स्वतन्त्र भए र तिनका गतिविधिहरु खुला गरिए । तत्कालीन त्रिकोणात्मक शक्ति (राजा, प्रजातान्त्रिक र संयुक्तवाम) लाई समन्वय गर्ने र सुशासन तथा स्थीरता दिने सर्तमा उनीहरुले सत्ता सम्हाले । त्रिकोणात्मक शक्ति पक्षलाई मान्य हुने गरी साझा सहमतिको नेपालको संविधान २०४७ निर्माण गरी राजाबाट जारी पनि गराए ।

त्यो संविधानका विशेषताहरु : संवैधानिक राजतन्त्रसहितको संसदीय प्रणाली, बहुदलीय राजनीतिक प्रतिस्पर्धात्मक शासन पद्धति तथा स्वतन्त्र न्याय प्रणालीको राजनीतिक पद्धति रह्यो । यी कुरा संविधानले असंशोधनीय रुपमा स्थापित गर्‍यो ।

एकातिर संक्रमणकालको राजनीतिक कार्यान्वयन चरणमा अन्तरिम सत्ता तथा भावी चुनावबाट स्थापित हुने सत्तालाई पुरानो राजावादी सत्ताले खुलेर सहयोग नगर्ने त होइन भन्ने स्थिति पनि निरन्तर दवावका रुपमा देखिएको थियो ।

अर्कोतिर प्रतिबन्धबाट फुकेका राजनीतिक पार्टीका नेताहरुको दूरदर्शिता अभाव र आपसी हानथाप, असमझदारी धेरै उच्च रुपमा वृद्धि भई ठाउँठाउँमा झडप र मारकाटमा उत्रिएको पाइन्थ्यो ।

पञ्चायती व्यवस्थाको अवसानसँगै आएको बहुदलीय व्यवस्थामा राजनीतिक पार्टीका नेता, कार्यकर्ताहरुमा बेलगाम घोडाझैँ मैदानमा कुद्ने र मनमौजी भएर सत्ता, शक्तिको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको थियो । बहुदलीय व्यवस्थाको स्थापनासम्म परिवर्तनकारी शक्तिको परिचय बनाएका नेपाली कांग्रेस र कम्युनिस्ट पार्टीका कार्यकर्ताहरु शत्ता र शक्तिका लागि एक–आपसमै लड्न र भिड्न थाले ।

गाउँ समाजमा आतंक र आपसी राजनीतिक अविश्वास मात्र होइन, विवाह, चाडपर्व बार्ने तथा जन्ती र मलामीसमेत नआउने र नजाने गर्दा एउटै परिवारका सदस्यहरुमासमेत विखण्डन हुन थाल्यो ।

राजनीतिक बहुदलीयताको उपहास हुने पार्टी संघर्षका विकृत पक्ष समाजमा देखिँदा जनताको खुला राजनीतिक प्रणालीमाथिको विश्वासमा ठूलो धक्का लाग्न थाल्यो । कुशल नेतृत्व न हिजो पाइयो, न आज पाइयो ,अर्थात् कहिल्यै नपाउने दुष्चक्रमा मुलुक फसेको छ ।

आम जनता तथा राजनीतिक विश्लेषकहरुले पनि अहिले पार्टी राजनीति गर्ने दलहरु जनमुखी नबनेको आरोप लगाउन थालेका छन् । चुनावमार्फत जनताकै मत लिएर चुनिएका दलले जनमुखी बन्नुको साटो व्यक्तिवादी र परिवारवादलाई अंगाल्दा देशले विकासको सही गति लिन सकेको छैन् । क्रमश:…

भाग- १
नेपालमा पार्टी राजनीति : आस्था र वितृष्णा

प्रकाशित मिति : १७ माघ २०७६, शुक्रबार  ८ : ४४ बजे

श्रीलङ्कामा इन्धनको अभाव थप जटिल बन्दै

कोलम्बो– समयमा नै पेट्रोलियम पदार्थ खरीद् गर्न आर्थिक अभावका कारण

अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत खत्री र अमेरिकी राष्ट्रपति बाइडेनबीच भेटवार्ता

काठमाडौँ- अमेरिकाका लागि नेपाली राजदूत श्रीधरले राष्ट्रपति जो बाइडेनसँग भेटवार्ता

एकीकृत समाजवादीले मन्त्री परिवर्तनको सूचीमा हेरफेर नगर्ने

काठमाडौं– नेकपा एकीकृत समाजवादीले मन्त्रीमा सिफारिस गरिएका व्यक्तिहरूलाई तत्काल शपथ

काठमाडौँ आइपुगे भारतीय नवनियुक्त राजदूत

काठमाडौँ– नेपालका लागि नवनियुक्त भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तव आफ्नो जिम्मेवारी

राप्रपा नेपाललाई राष्ट्रिय पार्टी बनाउँछौँ : कमल थापा

सुदूरपश्चिम– राप्रपा नेपालका अध्यक्ष कमल थापाले आउने निर्वाचनमा पार्टीलाई राष्ट्रिय