नेपालका लागि संस्कृति केन्द्रित कूटनीति आवश्यक « Khabarhub
Logo
१७ चैत्र २०७६, सोमबार

नेपालका लागि संस्कृति केन्द्रित कूटनीति आवश्यक



मानव जातिले आफ्नो भौतिक जीवनका समग्र व्यवहारबीच निर्माण गरेका बौद्धिक मूल्य मान्यता, विधि व्यवस्था, दर्शन, नैतिकता, संगीत, साहित्य, कला, प्रविधि, सिर्जना, संस्कार, शिक्षा, स्वभावको एकीकृत प्रणाली नै संस्कृति हो ।

प्रसिद्ध विद्वान् डा. रामधारी सिंह दिनकर संस्कृति अन्तर्गत शिल्प तथ्यहरु वस्तुहरु प्राविधिक प्रक्रियाहरु, धारणाहरु, अभ्यासहरु तथा मूल्यहरु समावेश गरिन्छ भन्छन् ।

उनी थप्छन्, ‘संस्कृति जीवनको एउटा तरिका हो जो शताब्दीयौंदेखि जम्मा भएर समाजमा व्याप्त रहन्छ, जसमा हामी जन्म लिन्छौ । हामी जे पनि गर्छौं त्यसमा हाम्रै संस्कृतिको झलक हुन्छ । संस्कृति हाम्रो सभ्यताको परिचायक पनि हो’ ।

नेपाली बृहत् शब्दकोषका अनुसार संस्कृति भन्नाले धेरै समयदेखि देश काल सापेक्ष भई आन्तरिक, वैचारिक तथा परम्परागत धारणाको रुपमा विकसित हुँदै आएको र अचार, विचार रहनसहन आदिका माध्यमले कुनै राष्ट्र, समाज जाति आदिको स्वरुप खुट्टिने विभिन्न मान्यता, भावना, चिन्तन मनन भौतिक अभिव्यक्तिहरु समेतलाई बुझिन्छ ।

जसमा चाडपर्व, नाँच, जात्रा, प्रथा, मूल्य मान्यता संस्कार जस्ता कुरा पर्दछन् । सांस्कृतिक संस्कारले विश्वबन्धुत्व र आपसी भाइचारा जस्ता मानवीय विषयलाई केन्द्रमा राखेर कार्यहरु गर्दछ ।

नेपालको राष्ट्रिय संस्कृति बारे राष्ट्रिय संस्कृति नीति २०६७ मा यसरी उल्लेख भएको छ, ‘वर्तमान नेपालको सिमाभित्र इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा बसोबास गरेका विभिन्न मानव समुदाय वा मानव समुदायहरुले सिर्जना गरेर छाडेका र हाल बसोबास गरिररहेका हाम्रा विभिन्न जाति एवं समुदायका पुर्खाहरुले सिर्जना र अवलम्बन गरी हामीलाई जिम्मा लगाएर गएका भौतिक, अभौतिक, सम्पदाहरु र त्यस अनुरुपको जीवनशैलीको समष्टिगत रुप नै नेपालको राष्ट्रिय संस्कृति हो ।’

नेपाल संस्कृतिमा एक सम्पन्नशाली राष्ट्र हो । बहुभाषी, बहुजाती र बहुधर्मका मानिसका आ–आफ्नै भेषभषा र संस्कृति छन् । समाजभित्र विभिन्न धर्म, पेसा, जातजाति, संस्कृति, भाषाभाषी, भेषभूषा, खानपान, रहनसहन, चाडपर्व भएका मानिसहरु बसोबास गरिरहेका छन् ।

कूटनीति एक प्रखर कला हो । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा कूटनीतिको ख्याल र महत्व निकै उच्च छ । कुनै पनि राष्ट्रहरुबीच सम्बन्ध स्थापना गर्न र सम्बन्धको सुमधुरतालाई निरन्तरता दिने उच्च कला र क्षमता नै कूटनीति हो ।

नेपाल एक प्राचीन राष्ट्र भएकाले हामीसँग कूटनीतिक क्षमता र दक्षताको निकै लामो र गौरवपूर्ण इतिहास छ । विश्वमै शक्तिमान राष्ट्र बेलायतसँग त हामीले कुटनीतिक सम्बन्धको २०० वर्ष पनि पार गरिसकेका छौं । कूटनीतिको लामो इतिहास भए पनि कूटनीतिमा विविधिकरणको सन्दर्भमा हाम्रा केही अपुगता प्रष्ट देखिने गरेका छन् । सांस्कृतिक कूटनीतिक सन्दर्भमा पनि हामीले केही प्रष्ट धारणा बनाउन नसकेको स्पष्ट नै देखिन्छ ।

साँस्कृतिक कूटनीति भन्ने शब्दको प्रयोग सन् १९३० को दशकबाट शुरु भए पनि कूटनीतिमा संस्कृतिको प्रयोग र उपयोग प्राचीन कालदेखि नै रहँदै आएको छ ।

मिश्रको सभ्यता होस् वा रोमको सभ्यतामा अनि ग्रिसको सभ्यतामै पनि सांस्कृतिक कूटनीतिका प्राचीन सन्दर्भहरु फेला पारिएका छन् । सांस्कृतिक कूटनीति दुई शब्द संस्कृति र कूटनीति मिलेर बनेको हो ।

संस्कृतिका विभिन्न अवयभहरुको प्रयोग गरी दुई वा दुई भन्दा बढी देशबीच स्थापना गरिने सम्बन्ध सांस्कृति कूटनीति हो । अमेरिकी विद्वान मिल्टन कमिंग्सन का अनुसार ‘सांस्कृतिक कूटनीति सार्वजनिक कूटनीति भित्रको त्यो पाटो हो जसमा विचार, सूचना, कला र संस्कृतिका अन्य आयामहरुको आदानप्रदान हुन्छ । यसका माध्यमबाट राज्य र नागरिकबीच विशिष्ट खालको सम्बन्ध स्थापना गर्न मद्दत पुग्दछ ।’

सार्वजनिक कूटनीति अन्तर्गत राखेर बढी प्रयोग गरिने सांस्कृतिक कूटनीति पछिल्लो समयमा भने सैद्धान्तिक र व्यवहारिक रुपमा बढी प्रयोग गर्न थालिएको छ । त्यसैले कतिपय विद्वान् र सांस्कृतिककर्मीहरु सांस्कृतिक कूटनीतिलाई कुनै विषयको अंश वा सहायक नभई एक परिस्कृत र विकसित विषय रहेको मान्दछन् ।

आर्थिक रुपले कमजोर रहेको हाम्रो जस्तो राष्ट्रका लागि सांस्कृतिक कूटनीति अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा आफ्नो उपस्थिति जनाउने एक सशक्त माध्यम हो । यो कुरालाई मनन् गरी सरकारले सांस्कृतिक कूटनीति सम्बन्धी कार्यक्रम बनाउन पहल थाल्नुपर्छ ।

सांस्कृतिक कूटनीतिको व्यापकतालाई बुझ्नमा धेरै ढिलाई भएको विचार विद्वान् साइमन मार्कको छ । उनी यसो हुनुको कारण यसरी खुलाउँछन् । यसो हुनुमा राजनीतिकर्मी तथा विद्वानहरुमा रहेको संकुचित सोच थियो । जो कूटनीतिभित्र केवल जब्बर शक्तिमात्र हावी भएको देख्दछन् ।

सांस्कृतिक कूटनीतिको प्रभावकारी उपयोगका लागि हरेक राष्ट्रले आफ्नो संस्कृतिलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान तथा समर्थन दिलाउन विभिन्न ब्रान्ड र इमेज विकास गर्दै जान थालेका छन् ।

उदाहरणका लागि जस्तै अस्ट्रेलियाले आफूलाई आधुनिक सभ्यताशाली, बैभवयुक्त, प्रविधिले सम्पन्न देश जहाँ विविध कला र संस्कृति भएको र आदिवासी जनजातिको विशाल पूँजी भएको देश भनी अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा प्रस्तुत गर्दछ ।

त्यसैगरी क्यानडाले पनि आफ्नो इमेजमा आफूलाई बहुसांस्कृतिक, आधुनिक विज्ञान र प्रविधिमा दक्ष राष्ट्रका साथै प्राकृतिक रुपमा पनि वनजंगल र तालहरुको देश भनेर प्रचार प्रसार गर्दैछ ।

सांस्कृतिक कूटनीतिले खासगरी गरिब राष्ट्रमा देखिएको भ्रमको मृगतृष्णालाई भत्काउने प्रयास गरेको छ । सांस्कृतिक कूटनीतिले सम्पूर्ण विश्वमा एकताबद्धको सन्देश सम्प्रेषण गर्ने मानिन्छ । जस अन्तर्गत विश्व व्यवस्थामा आइपर्ने विभिन्न सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र अन्य समस्याहरुमा सौहार्दताद्वारा त्यसको निदान्तका लागि साझा खोजीको पैरवी गर्दछ ।

त्यस्तै सांस्कृतिक कूटनीतिको माध्यमबाट विश्वशान्तिको अपिललाई पनि प्रवाह गर्न मद्दत पुग्दछ । सांस्कृतिक कूटनीतिको सबैभन्दा मुख्य विशेषता के रहेको छ भने यसले प्रत्येक मानिसलाई जोड्दछ ।

सांस्कृतिक कूटनीति, कूटनीति भित्रको त्यो ताला हो जसले शत्रुतापूर्ण सम्बन्ध भएका राष्ट्रलाई नजिक आएर सम्वाद गर्न प्रेरित गर्दछ । सांस्कृतिक कूटनीतिका माध्यमबाट प्रत्येक राष्ट्रले चाहे त्यो सानो वा ठूलो, गरीब वा धनीले आफ्ना मूल्य र मान्यतालाई अन्तर्राष्ट्रिय जगतसम्म पुर्‍याउन सक्दछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा अहिले बढ्दै गएको आर्थिक तहले मानिस–मानिस बिचमा पनि खाडल बढाउँदै लगिरहेको छ । यसले वैमनस्यता र नैराश्यताको मात्र वृद्धि भइरहेको छ । सांस्कृतिक कूटनीतिको विषयले यस्ता नकारात्मक विचारलाई निस्तेज पार्दै भाइचाराको सन्देशमा बढी केन्द्रित गराउँदछ ।

नेपाल एक स्वतन्त्र, अभिभाज्य, सार्वभौमसत्ता सम्पन्न धर्म निरपेक्ष, समावेशी, संघीय लोकतान्त्रिक राज्य हो । बहुजाती, बहुभाषिक, बहुआयामिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त नेपाली समाज नेपालका लागि एक अनुपम पुँजी हो । विश्वको उच्चतम हिमशिखर सगरमाथा शान्ति दुत गौतम बुद्ध । हाम्रा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान हुन् । प्राकृतिक छटाले भरिपूर्ण, सांस्कृतिक, विविधताको घर आदि नेपालका परिचय हुन् । तर हामीले यी परिचयलाई पनि राम्रोसँग प्रसार गर्न सकेका छैनौ ।

सांस्कृतिक रुपमा नेपाल एक समृद्ध राष्ट्र हो । अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य, प्रचुर जैविक विविधता, बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र सामाजिक विविधता एवं ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण भएको हाम्रो मुलुकलाई अहिलेसम्म पनि हामीले अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा प्रवद्र्धन गर्न सकिरहेका छैनौ । सांस्कृतिक कूटनीतिको उपयोग नेपाल जस्ता राष्ट्रका लागि उपयुक्त माध्यम हो । तर यसबारे हाम्रो ध्यान नपर्दा वा नपुग्दा यो विषय नेपालमा ओझेलमा पारिएको छ ।

नेपाल सरकारले अब सांस्कृतिक कूटनीति सम्बन्धी नीति तथा कार्यक्रमको थालनी गर्नु जरुरी छ । त्यस्तै गरेर सांस्कृतिक कूटनीतिको महत्वलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा अगाडि बढाउन जनशक्ति विकासका कार्यक्रम अगाडि बढाउनु पर्दछ ।

आर्थिक रुपले कमजोर रहेको हाम्रो जस्तो राष्ट्रका लागि सांस्कृतिक कूटनीति अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा आफ्नो उपस्थिति जनाउने एक सशक्त माध्यम हो । यो कुरालाई मनन् गरी सरकारले सांस्कृतिक कूटनीति सम्बन्धी कार्यक्रम बनाउन पहल थाल्नुपर्छ ।


भर्खर

0