फ्रान्सको आर्थिक समृद्धिबाट नेपालले के सिक्ने ? « Khabarhub

फ्रान्सको आर्थिक समृद्धिबाट नेपालले के सिक्ने ?



काठमाडौँ– नेपालसँग नजिकको सम्बन्ध रहेका मुलुकमध्ये युरोपको फ्रान्सको नाम अग्रस्थानमा आउँछ । नेपालसँग निकै लामो र घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको फ्रान्सबाट नेपालले सिक्नुपर्ने धेरै पाटा छन् ।

उसै पनि फ्रान्स युरोपको सबैभन्दा समृद्ध मुलुकको सूचीमा आउँछ । फ्रान्सेली जनताको जीवनस्तर, राजनीतिक चेतनाको स्तर, त्यहाँको सभ्यता विश्वकै अनुपम छ । फ्रान्सको राजधानी पेरिसले ‘फेसनको सहर’ को आफ्नो गरिमालाई अझै गुम्न दिएको छैन ।

यस्ता अनेक क्षेत्र छन्, जसले फ्रान्सलाई विश्वका अन्य मुलुकभन्दा फरक बनाउँछ । आखिर के छ जसले फ्रान्स र फ्रान्सेली जनतालाई फरक बनाउँछ ? कस्तो आर्थिक व्यवस्था छ फ्रान्समा, जसले फ्रान्सलाई युरोपको आर्थिक केन्द्र बनाएको छ ? अनि त्यसको इतिहास के छ ? यसका थुप्रै कारण छन् ।

फ्रान्सको प्रारम्भिक इतिहास निकै अस्पष्ट छ । पहिलो शताब्दीमा रोमका सैनिक नेता जुलियस सिजरले त्यसबेला फ्रान्सेली भूमिमा बसोबास गर्ने गेलिकहरुलाई पराजित गरी रोमन साम्राज्यको विस्तार गरेका थिए ।

पाचौँ शताब्दीमा रोमन साम्राज्यको पतन भएसँगै जर्मनेली फ्र्यांक जातिका मानिसहरुले मेरोभिन्जियन र क्यारोलिन्जियन राजतन्त्रको शुरुवात गरेका थिए । नवौँ शताब्दीमा क्यारोलिन्जियन राजा सार्लमेनले युरोपका अधिकांश भूभागमा आफ्नो शासन विस्तार गर्न सफल भएका थिए । पछि पोप लियो तेस्रोले उनलाई पवित्र रोमन साम्राज्यको सम्राट घोषित गरे ।

यद्यपि उनका छोरा नातिले भने क्यारोलिन्जियन अधिराज्यलाई जोगाउन सकेनन् । सन् ८४३ मा अहिलेको पूर्वी फ्रान्समा पर्ने भेर्डन नामक शहरमा एक सन्धिमा हस्ताक्षर भयो, जसअनुसार फ्राङ्केली अधिराज्य पूर्वी, मध्य र पश्चिमी गरी तीन टुक्रामा विभाजित भयो ।

कालान्तमा पूर्वी राज्य जर्मनी वा पवित्र रोमन साम्राज्यको रुपमा, मध्य राज्य इटालीयन राज्यहरु र पश्चिमी राज्य आधुनिक फ्रान्सको रुपमा देखा परे ।

सन् ९८९ मा पुत्रहीन राजा लुई पाचौँले प्राण त्यागेपछि क्यारोलिन्जियन वंश नाश भयो भने ह्युग क्यापे नयाँ राजा बनेसँग फ्रान्समा कपिशन वंश शुरु भयो । १४ र १५ औं शताब्दीमा फ्रान्सले बेलायतसँग सय वर्षे युद्ध लड्यो र कालान्तरमा विजयी पनि भयो ।

१६औँ शताब्दीमा धर्मका नाममा चर्केको युद्धले फ्रान्सलाई पनि बाँकी राखेन । ह्योगानो र काल्भिनिष्ट पोटेष्टेन्ट र परम्परागत क्याथोलिक सम्प्रदायबीच भीषण युद्ध चर्कियो । अन्त्यमा क्याथोलिकहरु विजयी भए भने प्रोटेष्टेन्टहरु भागेर हल्याण्ड, बेलायत, अमेरिका र अन्यत्र पलायन भए ।

त्यसबेला नाजी जर्मनीले त्यहाँ निजी संस्थानहरुको नियन्त्रणमा रहेको राज्य नियन्त्रित पुँजीवादी अर्थतन्त्र विकास गरेको थियो ।

निरंकुश फ्रान्सेली राजतन्त्रबाट आजित जनताले १७८९ मा राजतन्त्र नै उखाल्ने गरी क्रान्ति गरे । यद्यपि क्रान्तिकारी नेता रोब्सपिएरलाई क्रान्तिको अर्को खेमाले गिलोटिनमा काटिदिएपछि फ्रान्सेली क्रान्ति त्यसै तुहियो ।

क्रान्ति तुहिएसँगै कोर्सिकामा कुलिन तर गरिब परिवारमा जन्मेका नेपोलियनले सैन्य ‘कू’ गरी फ्रान्सेली साम्राज्यको स्थापना गरे । नेपोलियनको कट्टर दुश्मन बेलायतका साझेदारहरु अष्ट्रिया, प्रुसिया, नेपल्स र रुसलाई पराजित गरेसँगै फ्रान्सेली साम्राज्य युरोपभर फैलियो ।

यद्यपि स्पेनीहरुले विद्रोह गरेका कारण नेपोलियनले त्यहाँ आफ्नो कठपुतली राजसंस्थालाई जोगाउन सकेनन् र बेलायतको सहयोगमा स्पेनीहरुले फ्रान्सेलीविरुद्ध छापामार युद्ध थाले ।

स्पेनमा छापामार युद्ध चलिरहेकै बेला नेपोलियनलाई रुसमाथि आक्रमण गर्ने सोच आयो । सोहीअनुसार उनले सन् १९१२ मा रुसमाथि आक्रमण गरे । आक्रमणका क्रममा सैनिक दलबलसहित उनी मस्कोसम्म त पुगे तर त्यसबेलासम्म निकै ढिला भइसकेको थियो । स्थानीयहरुले शहरमै आगो लगाउनु उचित ठाने ।

जलेर भग्नावशेष बनेको मस्कोबाट नेपोलियन खाली हात फर्कनु पर्‍यो । सन् १८१५ मा वाटर लूको युद्धमा पराजित भएपछि फ्रान्समा नेपोलियनको शासनको अन्त्य भयो ।

त्यसपछि १९ औँ शताब्दीमा फ्रान्समा क्रान्ति, प्रतिक्रान्ति, सैन्य कू र अनेक राजनीतिक एवम् सामाजिक उतारचढाव उत्पन्न भयो । सन् १८७२ मा प्रसियाले फ्रान्समाथि आक्रमण गरी पेरिस कब्जा गरेपछि फ्रान्सको छवि विश्वमा धुमिलिन पुग्यो ।

पहिलो विश्वयुद्धमा जसोतसो जर्मनीको अधिनमा जानबाट बचेको फ्रान्सले दोस्रो विश्वयुद्धमा हिटलरको अगाडि घुँडा टेक्नुपर्‍यो ।

दोश्रो विश्वयुद्धका बेला चार साता लामो सैनिक अभियानका क्रममा नाजी जर्मनीको तेस्रो राइखले राजधानी पेरिससहित फ्रान्सको उत्तरी क्षेत्र आफ्नो कब्जामा लिएको थियो । फ्रान्सको बाँकी भू–भाग भने ‘भिची फ्रान्स’ को नाममा नाजी जर्मनीको कठपुतली सरकार गठन भएको थियो। त्यसबेला नाजी जर्मनीले त्यहाँ निजी संस्थानहरुको नियन्त्रणमा रहेको राज्य नियन्त्रित पुँजीवादी अर्थतन्त्र विकास गरेको थियो ।

सन् १९४४ मा अमेरिका र साझेदार मुलुकहरुले फ्रान्सलाई नाजी जर्मनीको कब्जाबाट मुक्त गरेसँगै स्वतन्त्र फ्रान्स अभियानका नेता चार्ल डे गल सन् १९४५ मा फ्रान्सको राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भए । त्यसपछि उनले आफ्ना नजिकका साझेदार तथा अर्थशास्त्री जाँ मोनेको योजनाअनुसार आंशिक रुपमा राज्य नियन्त्रित तथा सार्वजनिक स्वामित्वमा आधारित अर्थव्यवस्थालाई प्रश्रय दिन थाले ।

यसका लागि डे गलले मोनेलाई राष्ट्रिय योजना बोर्डको नेतृत्व समेत दिएका थिए । यस क्रममा उनले बैंकिङ, कोइला खानीहरु, विद्युत सेवा, ग्यास कम्पनीहरु, फ्रान्सको रेनो अटोमोबाइल उद्योग लगायतलाई आशिंक रुपमा राज्यको नियन्त्रणमा लैजान लागे ।

शुरुमा जनस्तरबाट उनको कदमको स्वागत भए पनि पछि यसबाट साना व्यापारिक संस्थानहरुमा त्रास पैदा भयो जसले फ्रान्समा अस्थिरता पैदा गर्‍यो ।

राज्य नियन्त्रित र सार्वजनिक स्वामित्वको अर्थतन्त्रबाट विश्वयुद्धपछि मुलुकको पुननिर्माण र आर्थिक विकास खासगरी उद्योगहरुको आधुनिकीकरणमा ठूलो उपलब्धी हुने नदेखेर डे गलले सझेदार अर्थशास्त्री मोनेको सल्लाहअनुसार सन् १९५० को दशकको शुरुमा राज्यको आशिंक नियन्त्रणमा रहेको अर्थतन्त्रलाई उदारीकरणको अभियान शुरु गरे ।

प्रतिस्पर्धात्मक खुला बजारमा आधारित अर्थतन्त्र, आधारभूत जनजीविकाका क्षेत्रमा राज्यको नियमन र मजदुरको हक हितका लागि ट्रेड युनियनहरुको सक्रियताले गर्दा फ्रान्सको मिश्रित शैलीको अर्थतन्त्र अन्य मुलुकको भन्दा बेग्लै किसिमको छ ।

यस क्रममा दोश्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाले युरोपको पुननिर्माण र विकासका लागि मार्शल प्लानअनुसार गरेको सहयोग पनि फ्रान्सको पुननिर्माण र आर्थिक विकासका लागि महत्वपूर्ण हुन पुग्यो ।

फ्रान्सको नियन्त्रणमा रहेको हिन्दचीन, खासगरी भियतनाम र अल्जेरियामा स्वतन्त्रताका लागि फ्रान्सविरुद्ध भएका युद्धका समयमा फ्रान्सको अर्थतन्त्र पुनः ओरालो झर्न शुरु भयो । त्यसपछि लगातारका बहुवर्षीय योजनाहरु र आर्थिक सुधारीकरणको अभियान नै शुरु भयो ।

आर्थिक सुधारीकरणको अभियान अन्तर्गत त्यहाँ उपभोक्ता र जनतालाई ध्यानमा राखेर सरकारले नीतिहरु अघि सार्न थाल्यो । यसअनुसार स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, यातायात, सञ्चारलगायतका अत्यावश्यकीय क्षेत्रमा राज्यको नियन्त्रण र नियमन रही नै रहने तथा अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्रमा निजी लगानीलाई पनि प्रोत्साहन गर्ने नीतिले फ्रान्सको अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य प्रभाव पार्न थाल्यो ।

त्यसपछि फ्रान्समा राज्य नियन्त्रित र उदार बजारमा आधारित भई आफ्नै शैलीको अर्थतन्त्रको विकास भयो । अहिले पनि फ्रान्समा राज्यको नियमनमा आधारित अर्थतन्त्र छ । एकातर्फ फ्रान्समा राज्यले उपभोक्ताको अधिकार संरक्षण गर्ने जिम्मा पनि लिएको छ भने अर्कोतर्फ खुला बजारमा आधारित प्रतिस्पर्धात्मक अर्थतन्त्रलाई पनि प्रोत्साहन गर्दै आइरहेको छ ।

त्यसबाहेक बामपन्थी आन्दोलनको निकै लामो इतिहास बोकेको फ्रान्समा ट्रेड युनियनहरु पनि उत्तिकै मात्रामा सक्रिय छन्, जसले उद्योगहरुलाई मजदुरको हक अधिकारप्रति पनि जिम्मेवार बनाउन राज्यलाई दबाब दिँदै नै आएका छन् ।

पछिल्ला वर्षयता फ्रान्सको सरकारले नवउदारवादी आर्थिक नीतिलाई प्रश्रय दिएको भन्दै प्रदर्शनमा उत्रने ‘येल्लो भेष्ट’ प्रदर्शनमा पनि यिनै ट्रेड युनियनहरुको ठूलो संलग्नता रहँदै आएको छ ।

प्रतिस्पर्धात्मक खुला बजारमा आधारित अर्थतन्त्र, आधारभूत जनजीविकाका क्षेत्रमा राज्यको नियमन र मजदुरको हक हितका लागि ट्रेड युनियनहरुको सक्रियताले गर्दा फ्रान्सको मिश्रित शैलीको अर्थतन्त्र अन्य मुलुकको भन्दा बेग्लै किसिमको छ ।

को नेता थिए जसको भिजनले दोश्रो विश्वयुद्धमा नाजी जर्मनीको कब्जामा रहेको फ्रान्सको आर्थिक अवस्थालाई अहिलेको अवस्थासम्म आइपुग्यो ?

सन् २००२ मा फ्रान्सले युरो मुद्रा प्रचलनमा ल्याउँदै बृहत् युरोपेली बजारमा प्रवेश गर्यो ।

खासमा नाजी जर्मनीको कब्जाबाट मुक्त भएपछि पनि फ्रान्सको अर्थतन्त्र अपेक्षाअनुसार विकासित भएको थिएन । तत्कालीन राष्ट्रपति चार्ल डे गलको नेतृत्वमा त्यहाँका प्रधानमन्त्रीहरुले सामान्यताः पूर्ववर्तीहरुकै शैलीमा केन्द्रीय योजना र खुला बजारमा आधारित अर्थतन्त्रलाई निरन्तरता दिइरहेका थिए । दोश्रो विश्वयुद्धपछि पनि शुरुका केही दशकसम्म फ्रान्सको अर्थतन्त्र अघि बढिरहेको थियो ।

आर्थिक विकासको गति तीव्र नै रहे पनि गल सन् १९६९ मा भएको निर्वाचनमा पराजित भए । उनको स्थानमा आएका जँज पापिदुँ पनि चार्ल ड गलकै विचारधाराका नेता भएकाले उनले पनि राज्यको नियमनमा रहेको आर्थिक व्यवस्थालाई निरन्तरता दिए । सन् १९७४ मा मृत्यु भएकाले उनले आफ्नो पूर्ण कार्यकाल सरकार चलाउन सकेनन् ।

त्यसपछि राष्ट्रपति बन्न आइपुगे भलेरी जिस्काद डे स्टँको कार्यकालमा केही मात्रामा फ्रान्सेली जनताको आर्थिक अवस्थामा सुधार आयो । तर, फ्रान्सको अर्थतन्त्रको अवस्थामा आएको परिवर्तनको कारण चाहिँ त्यसपछिका राष्ट्रपति फ्रास्वाँ मितेराको कार्यकालमा प्रधानमन्त्री बन्न आएका ज्याक चिराकको आर्थिक नीति नै थियो ।

समाजवादी पार्टीका मितेरा मुलुकमा राज्य नियन्त्रित अर्थतन्त्रलाई नै अघि बढाउने विचारका थिए । तर, मध्य दक्षिणपन्थी र्‍याली फर द रिपब्लिक पार्टीका नेता चिराकले भने मुलुकमा तीव्र गतिमा निजिकरणमा लैजानुपर्ने विचारका नेता थिए । सोही अनुसार उनले सन् १९८६ मा ‘निजीकरणका लागि पञ्चवर्षीय योजना’ नामक योजना अघि बढाए ।

यसअनुसार पूर्ववर्ती सरकारले सरकारीकरण गरेका उद्योगलाई तीव्र गतिमा निजिकरण गर्न लागे । यसबाट सन् १९८४ मा केबल १.५२ रहेको फ्रान्सको कुल ग्राहस्थ उत्पादनको बृद्धिदर सन् १९८८ सम्म ४.७३ सम्म पुगिसकेको थियो ।

सन् २००२ मा फ्रान्सले युरो मुद्रा प्रचलनमा ल्याउँदै बृहत् युरोपेली बजारमा प्रवेश गर्यो । हाल युरोपेली युनियनका मुलुकहरुबीच पुँजी, श्रम र सेवालाई कुनै रोकटोक बेगर प्रवाह हुने व्यवस्थाका कारण फ्रान्सले युरोपेली युनियनको आर्थतन्त्रमा पनि उत्तिकै योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

प्रकाशित मिति : १० बैशाख २०७९, शनिबार  ८ : ४२ बजे

नेदरल्याण्ड्सविरुद्ध पाकिस्तानको रोमाञ्चक जित

काठमाडौं । नेदरल्याण्ड्सविरुद्धको पहिलो एकदिवसीय क्रिकेटमा पाकिस्तानले जित हात पारेको

एमाले पाँच एजेण्डा लिएर निर्वाचनमा जाने

काठमाडौँ– नेकपा (एमाले)का उपमहासचिव प्रदीप ज्ञवालीले आफूहरुको पार्टी पाँच एजेण्डा

कर्णालीमा ‘हेल्लो मुख्यमन्त्री’ कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै

सुर्खेत– कर्णाली प्रदेश सरकारले ‘हेल्लो मुख्यमन्त्री’ हटलाइन सेवा सञ्चालनको तयारी

शोधानान्तर घाटा दुई खर्ब ५५ अर्ब

काठमाडौँ– देशभित्र भित्रिनेभन्दा बाहिरिने रकमको मात्रामा वृद्धि भएको छ ।

बाँकेबाट लागुऔषधसहित दुईजना पक्राउ

बाँके– नेपालगन्जको जमुनाह नाकाबाट प्रतिबन्धित लागुऔषधसहित दुईजनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको