भारतीय सिने जगतका एक युग हुन् दिलीप कुमार « Khabarhub
Logo
८ श्रावण २०७८, शुक्रबार

भारतीय सिने जगतका एक युग हुन् दिलीप कुमार



काठमाडौँ– भारतीय सिने क्षेत्रमा एक जमानाका सुपर स्टार अभिनेता दिलीप कुमारको निधनपछि अभिनेत्री वाहिदा रहमानले दिलीप कुमार कुनै डाइलग नबोलीकनै अभिनयले मात्र आफ्ना सबै कुरा बुझाउने खुबी भएको प्रतिक्रिया दिएकी छिन् । वाहिदाले दिलीप कुमारसँग पाँच वटा सिनेमामा अभिनय गरेकी थिइन् ।

वाहिदाको विचारमा भारतीय सिने क्षेत्रले दिलीप कुमारकै स्तरको अर्को कलाकार पाउने सम्भावना दुर्लभ छ ।

दिलीप कुमारपछिका सुपर स्टार अमिताभ वच्चनले दिलीप कुमारको निधनबाट ‘एउटा इन्स्टिच्युट’ को अन्त्य भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् । अमिताभका विचारमा भारतीय सिने क्षेत्रको इतिहास लेख्दा सधैँ ‘दिलीप कुमारभन्दा अघि र दिलीप कुमारभन्दा पछि’ भन्ने सीमारेखा कोरिनेछ ।

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले दिलीप कुमारको निधनलाई भारतीय सांस्कृतिक क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति भनेका छन् ।

लेखक मेघानन्द देसाई दिलीप कुमारलाई हलिउडका मार्लोन ब्रान्डो र इटालीका मार्सेलो मास्टरोनीसँग तुलना गरेका छन् । देसाईका अनुसार स्टारडमको आधारमा दिलीप कुमारभन्दा माथिल्लो उचाइमा अन्य भारतीय कालाकार पनि पुगेका छन् तर सबैभन्दा राम्रो कला दिलीप कुमारकै हो । देसाईले दिलीप कुमारको बायोग्राफी लेखेका छन् ।

पछिल्लो पुस्तामा छाएका अभिनेता साहरूख खानले आफू दिलीप कुमारको प्रभावले अभिनयमा लागेको बताएका थिए ।

‘ट्रेजेडी किङ’ को छवि बनाएका दिलीप कुमार कमेडी भूमिकामा पनि सफल थिए ।

यी सर्वकालीन महान अभिनेताको निधनले भारतीय कला क्षेत्रलाई शोकाकुल तुल्याएको छ । दिलीप कुमारको जन्म हाल पाकिस्तानमा पर्ने पेसावरमा सन् १९२२ मा भएको थियो । उनको नाम ‘युसुफ खान’ थियो । फिल्मी क्षेत्रका अन्य केहीले जस्तै उनले पनि भारतीय सिने उद्योगमा सक्रिय हुने क्रममा हिन्दु नाम ‘दिलीप कुमार’ राखेका थिए ।

भारतीय अभिनेता अमिताभ बच्चन (दायाँ) का साथमा दिलीप कुमार

उनले सन् १९४४ मा ‘ज्वारभाटा’ मार्फत फिल्मी क्षेत्रमा पाइला टेकेका थिए । सन् १९४९ मा रिलिज भएको ‘अन्दाज’ उनको पहिलो सुपर हिट सिनेमा थियो । त्रिकोणीय प्रेम कथामा आधारित अन्दाजमा नर्गिस र राज कपुरको पनि अभिनय थियो । यी तीन नाम भारतीय सिने जगतमा तहल्का मच्चाउन सफल भए ।

अहिले पनि ‘मेला’, ‘नयाँ दौड’, ‘गङ्गा जमुना’, ‘देवदास’ र ‘मुगल इ अजाम’ हेर्ने जो पनि दिलीप कुमारको अभिनयले लठ्ठै पर्छन् । प्रायः दुःखीयाको भूमिकामा देखिने दिलीप कुमार भलादमी बङ्गाली, निम्न आयस्तर भएको तथा गाउँले परिवेशको भूमिकामा छाउँथे । सन् १९७० को दशकमा भने उनी यदाकदा सहअभिनेताको भूमिकामा पनि देखापरेका थिए ।

दिलीप कुमारले फिल्मबाट राजनीतिक र सामाजिक चेतना जगाउने प्रयास पनि गरे । उनले प्रतिष्ठित सिने अवार्ड र भारतीय नागरिकले पाउने सबैभन्दा ठूलो पदक ‘पद्म भूषण’ पाएका थिए ।

इतिहासले सधैँ सम्झने एउटा महान कलाकारसँगको सहकार्य धेरैका लागि स्मरणीय हुन्छ । उनको निधनको लगत्तै उनीसँगै बिताएका क्षणहरू र सहकार्यको अनुभव धेरैले व्यक्त गरेका छन् । त्यसो त उनी कति उत्कृष्ट कलाकार थिए भन्ने कुरा ‘फिल्म फेयर अवार्ड’ मा ८ पटक उत्कृष्ट अभिनेता घोषित हुनुले नै प्रस्ट पारेको छ ।

लाला गुलाम सरवार खान र अयशा बेगमका १२ सन्तानमध्येका एक थिए दिलीप कुमार । उनका बाबुले पहिले पेसावरमा र पछि नासिकमा बगैँचामा काम गरे । नासिकमा बाल्यकाल बिताउने क्रममै दिलीप कुमारको राज कपुरसँग दोस्ती भएको थियो ।

सन् १९४७ को ‘जुग्नु’ ले आंशिक सफलता पाएपछि दिलीप कुमारको स्टारडम शुरू भएको थियो । जियान नुरसँगको यो अभिनयपछि दिलीप कुमार रुचाइएका अभिनेता भए । सन् १९४८ को ‘सहिद’ र ‘मेला’ पछि उनको करियरको ब्रेक थ्रुको रूपमा ‘अन्दाज’ आयो ।

यसपछि दिलीप कुमारका एक से एक हिट सिनेमको ताँती लाग्न थाल्यो । सन् १९५० मा ‘जोगन’ र ‘बबुल’ पछि १९५१ मा ‘दिदार’ र ‘तराना’ तथा १९५२ मा ‘दाग’ र ‘सांगदी’ हिट भए । सन् १९५० को अन्त्य उनका लागि फलिफाप भयो । सन् १९५५ को ‘देवदास र सन् १९५७ को ‘नयाँ दौड’ ले अहिले पनि धेरैलाई मोहित पार्छ ।

एक से एक सफल फिल्ममा अभिनय गरेका दिलीप कुमार आफूलाई पात्रमा समाहित गर्थे । कलात्मक अभिनयका कारण सबैलाई मोहित पार्ने यी वियोगान्त किङ दिलीप कुमारको मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या देखापर्न थालेको थियो । डिप्रेसनबाट मुक्त हुन उनले हल्काफुल्का रमाइलो भूमिकामा पनि अभिनय गर्न थाले ।

यसैको उपज थियो सन् १९५५ मा रिलिज भएको ‘आजाद’ । यसमा उनी चोरको भूमिकामा कमेडियन देखिएका थिए । उनले ५० को दशकमै १ लाख डलर पारिश्रमिक मागे पनि निर्माताहरू उनलाई पाउन मरिहत्ते गर्थे ।

सन् ६० को दशकको ऐतिहासिक सिनेमा ‘मुगल इ आजाम’ उक्त समयको सबैभन्दा महँगो थियो । दिलीप कुमार युवराज सलिमको भूमिकामा थिए । अकबर राजाको भूमिकामा पृथ्वी राज कपुर थिए । मधुवाला नायिका थिइन् । धेरै जसो श्यामश्वेत र केही भाग रङ्गीन

‘मुगल इ आजाम’ सन् २००४ मा रङ्गीन बनाएर प्रदर्शन गरिएको थियो ।

सन् १९७१ मा महँगो सिनेमाको रूपमा ‘हाथी मेरे साथी’ ले उछिनेको थियो । सन् १९७५ मा ‘सोले’ भारतीय सिने उद्योगको सबैभन्दा महँगो सिनेमा थियो । दिलीप कुमारका लागि सन् १९७० को दशक फलदायी भएन । सन् १९७५ मा ‘सोले’ आएपछि अमिताभ वच्चन र धर्मेन्द्रको प्रभावले दिलीप कुमार पछाडि छाडिए । सुपर स्टारका रूपमा अमिताभ वच्चनको उदय भयो ।

दिलीपकुमार सन् १९८१ मा चरित्र अभिनेताको रूपमा देखापरे । धेरै स्टारहरू सहितको ‘क्रान्ति’ ले सफलता पाएपछि दिलीप कुमारका लागि अर्को युग शुरू भयो । ‘क्रान्ति’ एउटा यस्तो सिनेमा थियो जसमा मनोज कुमार, शशी कपुर, हेमा मालिनी र सत्रुघन सिन्हा जस्ता एक से एक स्टारले अभिनय गरेका थिए । भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको कथामा आधारित ‘क्रान्ति’ दिलीप कुमार एउटा योद्धाको भूमिकामा थिए ।

सन् १९८२ मा ‘विधाता’ मा दिलीप कुमार आफूभन्दा धेरैपछिका सञ्जय दत्त, सञ्जीव कुमार र समि कपुरसँग देखिए । त्यही वर्ष रमेश सिप्पीको ‘शक्ति’ मा अमिताभ वच्चनसँग देखिए । ‘शक्ति’ बाट दिलीप कुमार अन्तिम पटक उत्कृष्ट अभिनेता छानिएर ‘फिल्म फेयर अवार्ड’ पाए ।

सन् १९८४ मा सामाजिक अपराधसँग सम्बन्धित ड्रामा मुभी ‘मसाल’ मा उनी अनिल कपुरसँगै देखिए । बजारमा त त्यो फिल्म सफल भएन । परन्तु, दिलीप कुमारको यो भूमिका सबैले मन पराए । सन् १९९१ मा भेट्रान अभिनेता राजकुमार र दिलीप कुमार दुवै ‘सौदागर’ मा देखिए ।

नब्बेको दशकको यो सुपर हिट ‘सौदागर’ बक्स अफिसमा छाउन मात्र सफल भएन, मनीषा कोइराला र विवेक मुस्रानलाई एकाएक बलिउडमा स्टार बनाइदियो । सन् १९९३ को ‘फिल्म फेयर अवार्ड’ मा दिलीप कुमारले ‘लाइफ टाइम एचिभमेन्ट’ अवार्ड पाए ।

भारतीय सिने जगतको ढुकढुकी बनेका दिलीप कुमारको व्यक्तिगत बीवन भने विवादरहित रहेन । शुरूमा कामिनी कौशल र पछि मधुवालासँग प्रेममा परेका दिलीप कुमारको विवाद अदालतसम्म पुगेको थियो । मधुवाला र दिलीप कुमारले अन्तिम पटक ‘मुगल इ अजाम’ मा सँगै काम गरेका थिए । यसपछि वैजन्ती मालासँग प्रेममा परे । पछि आफूभन्दा २२ वर्ष कान्छी साइरा बानुसँग सन् १९६६ मा बिहे गरे ।

हैदराबादकी सामाजिक अभियानी आस्मा साहिबा दिलीप कुमारकी दोस्री पत्नी बनिन् । यी दुईबीच सन् १९८१ मा बिहे भए पनि सन् १९८३ सम्बन्ध टुटेको थियो ।

दलीप कुमारले सिनेमा खेलेको उनका बाबुलाई मन परेन । बाबुलाई छलेर सिनेमा खेल्ने क्रममा उनले आफ्नो नाम दिलीप कुमार राखेको भनिन्छ । दिलीप कुमारको निधनसँगै भारतीय सिने उद्योगमा एक युगको अन्त्य भएको छ । बाबुलाई छल्न दिलीप कुमार बनेका मोहम्मद युसुफ खान अन्नतः दिलीप कुमार नामले भारतीय सिने जगतमा एउटा युग भए बाँचेँ, करोडौँ मानिसका प्रिय भए ।

दिलीप कुमारको निधन ९८ वर्षको उमेरमा भयो । श्वासप्रश्वासमा समस्या देखिएपछि ३० जुनमा अस्पताल भर्ना भएका दिलीप कुमारले यही साता बुधबार बिहान देहलीला त्याग गरे । उनी पत्नी सइरा बानुसँग मुम्बईमा बस्थे । उनीहरूका सन्तान छैनन् । दिलीप कुमार प्रोस्टेट क्यान्सरका बिरामी थिए ।

–एजेन्सीहरूको सहयोगमा


भर्खर

0