सात सालको क्रान्तिको स्मरण – नेपालमा बैंक लुटेको पैसा भारतलाई दियौं तर फिर्ता पाएनौं « Khabarhub

सात सालको क्रान्तिको स्मरण – नेपालमा बैंक लुटेको पैसा भारतलाई दियौं तर फिर्ता पाएनौं



भारतमा ‘अंग्रेज भगाउ’ अभियान चलेको थियो । अध्ययन र कामका लागि गएका नेपाली पनि भारतीय स्वतन्त्रता अभियानमा जोडिन पुगेका थिए । त्यतिबेलासम्म नेपालमा राजनीतिक चेतना आएको थिएन ।

पहाडमा मानिसहरु कुटो केदालो गरेर जीवन चलाइरहेका थिए । काठमाडौंमा अहिलेको जस्तो सडक थिएन । भित्रि गल्लीहरुमा निकै फोहर थियो । व्यवस्थित वसोबास र मानिसमा चेतनास्तर थिएन जसका कारण बाटोमा ‘मलमूत्र’ नागेर हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो । त्यस्तो बेलामा प्रजातन्त्र चाहिन्छ भन्ने कुराको चेतना मानिसहरुमा थिएन ।

काठमाडौंमा राणाहरुको सवारी हिड्थ्यो । राणाहरुको सवारी भएका बेलामा वा कुनै ठाउँमा राणाहरु पुगेको बेलामा निँहुरिएर ‘सरकारको जय’ भन्दै दण्डवत गर्नुपर्थ्यो । मैले पनि धेरै पटक गरें ।

देशमा राजा पनि थिए । तर हामीले कहिल्यै राजा देखेनौं । राजाको भूमिका पनि थिएन । राणालाई नै राजा मान्ने परम्परा थियो । राणाले भनेपछि सबै कानूनसरह हुन्थे, कुनै प्रतिवाद वा विरोध गर्ने अवस्था थिएन । आफूले चाहेको बोल्ने अवस्था थिएन ।

भारतबाट सिकियो

भारत १९४७ मा स्वतन्त्र भयो । त्यसपछि नेपालमा पनि स्वतन्त्रता चाहिन्छ भन्ने लहर चलेको हो । त्यसको दुई वर्षपछि नेपालमा पनि प्रजातन्त्र आयो ।

भारत स्वतन्त्र हुँदा वीपी, मातृका कोइराला लगायत हामीले पनि ‘भारत छोडो’ आन्दोलनमा भाग लिएका थियौं । त्यसको प्रभावले नेपालमा पनि स्वतन्त्रता या प्रजातन्त्र चाहिन्छ भन्ने शुरुवात भएको थियो । तर नेपालको अवस्था फरक थियो ।

नेपालमा स्वतन्त्रता चाहिनेमा केही व्यक्तिहरुमात्र थिए । भारत पढ्न जाने केही नेपाली, देशमै रहेका धनीमानी, केही व्यापारीलाई मात्र प्रजातन्त्र चाहिएको थियो जसले गर्दा प्रजातन्त्रपछिको उभार ल्याउन समस्या नै थियो । पहाड तिर यातायातको पहुँच थिएन जसले गर्दा मानिसमा प्रजातन्त्र चाहिन्छ भनेर चेतना पुर्‍याउन निकै कठिन थियो ।

भारतमा अध्ययन गर्न गएकाहरु नेपाली भएकै कारण एक ठाउँमा हुन्थे र देशका बारेमा चिन्तन गर्थे । म २००१ सालमा काशी हिन्दू विश्वविद्यालयमा भर्ना भएँ । मेरा बुबालाई राणाहरुले विभिन्न आरोप लगाएर देश निकाला गरेका थिए ।

त्यस्तै वीपी कोइरालका बुवा कृष्णप्रसाद कोइरालालाई पनि देश निकाला गरेका थिए । पछि मेरा बुवा र कृष्णप्रसाद कोइरालाले राणाहरुमा स्वदेश फर्कनका लागि विन्ती चढाएपछि त्यो स्वीकृत भयो ।

राणा प्रधानमन्त्रीले कहाँ गएर बस्छस् भन्दा कृष्णप्रसाद भट्टराईले आफ्नो दाइको घर विराटनगरमा रहेको र त्यतै गएर बस्ने भनेपछि विराटनगर गए । हामी पनि त्यतै गयौं । हामी भारतमा पनि वीपीको परिवारसँग नजिकै बसेका थियौं ।

भारतजस्तो विराटनगर

नेपालको अन्य ठाउँमा भन्दा विराटनगरमा भिन्न माहोल थियो । विराटनगरमा चाँही भारतमा जस्तै राजनीतिक चेतनास्तर बनिसकेको थियो । भारतसँग सीमा जोडिएको भएका कारणले पनि त्यस्तो भएको होला ।

त्यो आन्दोलन वा राजनीति गर्ने  सही स्थान थियो । जुटमिल पनि भएपछि एकैपटक धेरै मानिस निस्कने र कुरा गर्ने अवस्था थियो । जसलाई हामीले प्रजातन्त्रको लागि आधार स्थल बनाएका थियौं ।

हाम्रो नेतृत्वमा रहेको मुक्तिसेनाले २००७ को कात्तिकमा विराटनगरको रंगेली कव्जामा लियौं र अगाडि बढेका थियौं । झापाको व्यारेक आक्रमण गर्ने प्रयासमा हामी असफल भयौं त्यसबेला बल्लतल्ल ज्यान जोगाइयो ।

पार्टी गठन
एक दिन सान्दाजु (वीपी कोइराला)ले पार्टी खोल्ने कुरा गरे । त्यसबेला म आइए पढ्दै थिएँ । कृष्णप्रसाद भट्टराई, ईश्वर बरालहरु म भन्दा माथिका कक्षामा पढ्थ्यौं ।

त्यसपछि राष्ट्रिय कांग्रेस पार्टीको गठन भयो । पछि सुवर्ण शमसेरको प्रजातान्त्रिक कांग्रेससँग मिलेर २००६ साल चैत २७ गते नेपाली कांग्रेसको गठन भयो । मातृका कोइराला, वीपीहरुसँग वैचारिक शक्ति थियो भने सुवर्णजीहरुसँग धन(पैसा) र संगठन थियो । त्यही भएर दुई पार्टी एक हुन सकेको हो ।

सुवर्णसम्शेरसँग पैसा पनि थियो । सुवासचन्द्र बोससँग मिलेका आइजीपी याकथुम्बा पनि थिए त्यसलाई प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने हामीलाई लाग्यो । भारतमा स्वतन्त्रता आएपछि हामीले ए स्वतन्त्रता यस्तो हुन्छ भन्ने थाहा पायौं ।

हामीलाई सुवर्णको संगठनले तान्यो  र हाम्रो सम्मेलन बर्गेनियामा भयो । माओवादीमा प्रचण्ड अधिनायकवादी भएजस्तै कांग्रेसमा पनि मातृका अधिनायकवादी भए । अरु नेतालाई भन्दा वीपी र सुवर्णलाई दायाबाँया राखे ।

नेपाली बोल्नेमाथि पनि राणाका सुराकीले हेरिरहेका हुन्थे, तेही भएर सबै पार्टी गतिविधि गोप्य रुपमा भयो  । संगठन पनि गोप्य रुपमा बन्यो । त्यसपछि हामी भूमिगत भयौं । त्यतिखेर नेपाली कांग्रेसमा वीपीहरु – गान्धीवादी थिए तर सुवर्णहरु गान्धीवादी थिएनन् । राणाहरुले यसरी सुन्दैनन् भन्ने उनीहरुको मत थियो ।

अहिले नेपाली कांग्रेसले प्रयोग गरेको झण्डा सुवर्णको पार्टीको थियो, हाम्रो त हरिया, सेता र हिमाल भएको झण्डा थियो । एकताका बेला हामीले चारतारे झण्डालाई स्वीकार गरेका हौं । प्रजातन्त्रको माग गर्दै हामीले क्रान्ति गरेका थियौं । त्यो सत्याग्रह थिएन । हामी गान्धीवादी थियौं त्यही भएर सजिलै राणाहरुले मान्लान् भन्ने सोचेका थियौं तर त्यसो भएन् ।

उनीहरुले वीपी स्वदेश फर्किएपछि राम्रो व्यवहार गरेनन् । वीपीलाई निकै दुःख दिएको थियो । भारतमा, बेलायतमा कानून थियो तर हाम्रोमा आन्दोलन गर्नेलाई राणाहरुले मार्लान् भन्ने डर थियो । त्यसबेला वीपीलाई पनि गान्धीवादी तरिकाबाट देशमा परिवर्तन र प्रजातन्त्र आउँछ जस्तो नलागेको मलाई सुनाउनु भएको थियो ।

पार्टी गतिविधिहरु हुन थालेपछि हामी विराटनगरमा पर्चा छर्न गयौं । सरोज कोइराला र म विराटनगर आउँदै गर्दा पुलिसले खानतलासी गर्‍यो र हामीलाई जेलमा हाल्यो । राणा हटाउने क्रान्तिमा म विराटनगरमा जन सरकारको गृहमन्त्री थिए भने केशवप्रसाद कोइराला गभर्नर थिए ।

हाम्रो नेतृत्वमा रहेको मुक्तिसेनाले २००७ को कात्तिकमा विराटनगरको रंगेली कव्जामा लियौं र अगाडि बढेका थियौं । झापाको व्यारेक आक्रमण गर्ने प्रयासमा हामी असफल भयौं त्यसबेला बल्लतल्ल ज्यान जोगाइयो ।  हामीले लगातार विराटनगरमा आक्रमण गर्‍यौं र कव्जामा लियौं । त्यसको केही पछि २००७ साल फागुन ७ मा प्रजातन्त्र आयो ।

भारतले राजालाई लगेर राखेको बेलामा पनि वीपी, मातृका लगायतलाई भेट्न दिइएन । क्रान्तिका लागि भन्दै हामीले नेपालमा बैंक लुटेको पैसा भारतलाई दिएका थियौं तर हामीले त्यो पैसा पाएनौं ।

भारतको भूमिका

भारतले राजालाई लगेर राखेको बेलामा पनि वीपी, मातृकाहरुलाई भेट्न दिएन । क्रान्तिका लागि भन्दै हामीले नेपालमा बैंक लुटेको पैसा भारतलाई दिएका थियौं तर हामीले त्यो पैसा पाएनौं ।
वीपी गृहमन्त्री र सुवर्ण प्रधानमन्त्री मिलेरै बसेका थिए तर भष्टाचार काण्डपछि झण्डै वीपीलाई भरतसम्शेरले मारेनन् ।

त्यो बेलामा राणा, राजा र कांग्रेसबीच त्रिपक्षीय सम्झौता भएको थियो । त्यो सम्झौता पत्र पनि भारतले तयार गरेको थियो । त्यसमा एक शव्द पनि तलमाथि नभइ हस्ताक्षर भएको थियो । त्यतिबेलै देखि भारतले नेपालको राजनीति र हरेक कुरामा हस्तक्षेप गर्न थालेको हो । उसले पुराना ट्रिटीहरुमा हस्ताक्षर गर्न भन्थ्यो भने मन्त्रिमण्डलमा पनि एक जना पठाउथ्यो ।

पछि भारतका तर्फबाट नेपालको सरकारमा खेल्ने काम भयो । कहिले राजालाई, कहिले प्रधानमन्त्री रहेका मोहन समशेरलाई त कहिले वीपीलाई एकएक थोक भनिरहन्थ्यो ।  पछि नेहरुले सरकारसँग मिलेर नबस आफैं चलाउ भने । मातृका र वीपीले पनि त्यो थाहा पाए । त्यसपछि वीपीले राजीनामा गरेर मोहनसम्शेरलाई निकाल्ने भए । मोहनलाई निकाल्न विपिले रिसले त्यसो गरेका थिए ।

वीपीमा ठूल्दाइ सभापति भएर बस्ने र आफू प्रधानमन्त्री हुन्छु भन्ने विश्वास थियो । तर भारतले मातृकालाई साथ दिन्छौं वीपीलाई कसले मान्छ भनेपछि मातृकार वीपीमा पनि फुट आयो । त्यही भएर मैले पनि वीपी र मातृकामध्ये कसको पछि लाग्नु भन्ने पिरले राजाको पछि लागे । यो २०१७ सालको कुरा हो ।

तर विपिलाई फेरि त्यो राणालाई किन दिने तपाई नै हुनुस् त्यसलाई निकालौं पनि भारतले भनेको थियो । वीपीले आफू प्रधानमन्त्री हुनका लागि राजीनामा गरेको हो । त्यसपछि सभापति पनि दुई दाजुभाइले छोडेनन् मारामार भयो भारत पनि त्यही चाहन्थ्यो । यस्तो अवस्थामा प्रजातन्त्र चल्ने अवस्था थिएन । बलियो शासन नभइ देश चल्ने अवस्था थिएन ।

राजा पनि वीपी चाहँदैन थिए । किनकी वीपी बलिया व्यक्ति थिए, पार्टीका नेता पनि थिए । त्यही भएर पञ्चायत आएको हो । वीपीले सेनालाई पनि आफ्नो हातमा लिएका थिए । राजालाई वीपी अर्को जंगबहादुर होला भन्ने डर थियो । त्यही भएर सुवर्णलाई प्रधानमन्त्री बनाउन चाहि तयार थिए ।

वीपी प्रधानन्त्री हुन आट्योकी सुशिला भाउजुलाई रिस उठ्थ्यो । किन जाने प्रधानमन्त्री हुन भन्नुहुन्थ्यो । भारतमा गान्धी भए ? कहिले ठूलदाजुसँग कहिले पार्टीमा झगडा गर्ने भन्नुहुन्थ्यो । चुनाव गराउने बेलामा सुवर्ण सभापति अनि प्रधानमन्त्री बन्ने बेलामा आफू बन्न खोज्ने भन्नुहुन्थ्यो ।

अन्तिममा

अहिले देशमा कम्युनिष्टको सरकार बनेको छ । कम्युनिष्ट आउँदैमा प्रजातन्त्र कमजोर हुने होइन, केही विग्रेको पनि छैन। तर उनीहरुले भारतसँगको सम्बन्धलाई विगार्ने र चीनसँग हात अघि बढाउने गर्नु हुँदैन ।

नेपालको भूगोलको हिसावमा दक्षिण ढिलो छ त्यसो हुँदा पनि हामीले भारतसँगको सम्बन्धलाई सुधार गर्नुपर्छ । भारतले हामीलाई सँगै लैजान पनि खोज्छ तर अघि लाग्यो भने डाहा पनि गर्छ ।

कुराकानीमा आधारित 

प्रकाशित मिति : ७ फाल्गुन २०७५, मंगलबार  ८ : १८ बजे

मर्स्याङ्दी गाउँपालिकाले एचआईभी संक्रमितलाई मासिक भत्ता दिने

लमजुङ – लमजुङको मर्स्याङ्दी गाउँपालिकाले पालिकाभित्रका एचआईभी संक्रमितलाई मासिक भत्ता

शून्य लागतमा एक हजार कामदार मलेसिया जान पाउने

काठमाडौं– वैदेशिक रोजगारीका लागि एक हजार नेपाली शून्य लागतमा मलेसिया

उपनिवेशको प्रभाव हटाउँदै फ्रान्स

फ्रान्सको आजको दिनको शक्ति र बलमा कुनै समय आफ्नै उपनिवेशमा

माओवादी स्थायी कमिटी बैठक बस्दै : पदाधिकारी टुंगो लगाउने

काठमाडौं- पदाधिकारी टुंगो लगाउने दबाबमा परेको सत्तासीन नेकपा माओवादी केन्द्रको

शुक्रबार बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिममा भारी वर्षाको सम्भावना

काठमाडौं – शुक्रबार बिहान गण्डकी र लुम्बिनीमा वर्षा भइरहेको छ